Pancytopenia (spadek wartości morfologii) po chemioterapii

Działania uboczne chemioterapii

Cytostatyki (czyli leki wchodzące w skład chemioterapii) uszkadzają komórki ulegające podziałom, czyli:
1. komórki nieprawidłowe - nowotworowe
2. oraz komórki prawidłowe:
- komórki mieszków włosowych (łysienie)
- komórki nabłonków (suchość skóry, zapalenia jamy ustnej i jelit)
- komórki rozrodcze (zaburzenia miesiączkowania, niepłodność)
- komórki szpiku, co przejawia się obniżonymi wartościami morfologii krwi (pancytopenia, anemia, leukopenia, niski poziom płytek)
Większość działań ubocznych jest jednak odwracalna!

Prawidłowe wartości morfologii krwi

 

Symbole

Wartości prawidłowe

Leukocyty, czyli

białe krwinki

WBC (white blood cells) lub L (leukocyty)

4,5-11 x103/ml

Erytrocyty, czyli

czerwone krwinki

RBC (red blood cells) lub E (Erytrocyty)

Hb (hemoglobina)

4,3- 6,5 x106/ml

12-18 g/dl

Trombocyty

czyli płytki krwi

PLT (platelets)

150-450 x103/ml

 

ANEMIA

Niedokrwistość (anemia) jest stanem chorobowym, w którym całkowita masa krwinek czerwonych i stężenie hemoglobiny we krwi spadają poniżej wartości zapewniających prawidłowe utlenowanie tkanek.

Niedokrwistość może objawiać się:

  • w układzie nerwowym poprzez osłabienie, zmęczenie, zawroty głowy, depresję, osłabienie funkcji poznawczej
  • w układzie pokarmowym - anoreksja, mdłości
  • w naczyniach krwionośnych - niska temperatura skóry, bladość skóry, błon śluzowych i spojówek
  • w układzie odpornościowym - osłabiona funkcja limfocytów T i makrofagów
  • w sercu i układzie krążenia - duszność wysiłkowa, częstoskurcz, palpitacja, przerost serca, przyspieszona czynność serca, wyrzutowy szmer skurczowy, ryzyko zagrażającej życiu niewydolności mięśnia sercowego
  • w drogach rozrodczych - problemy menstruacyjne, utrata libido

Klinicznymi objawami niedokrwistości jest odczuwane przez pacjenta zmęczenie, znużenie, brak chęci do życia, często przypisywane chemioterapii lub chorobie.

Stopnie zaawansowania niedokrwistości (wg NCL oraz EORTC), bez różnicowania pod względem wieku i płci:

  • niedokrwistość łagodna - hemoglobina: 10,0 - 11,9 g/dl
  • niedokrwistość umiarkowana - hemoglobina: 8,0 - 9,9 g/dl
  • niedokrwistość ciężka - hemoglobina: poniżej 8,0 g/dl

Postępowanie w czasie anemii

Unikanie szybkiego wstawania z łóżka i z fotela (zawroty głowy), dieta bogata w mięso czerwone - należy pamiętać, że żelazo zawarte w produktach roślinnych jest źle przyswajalne przez organizm (barszcz, soki, szpinak). Wszelkie preparaty żelaza i witaminy można zażywać jedynie po konsultacji z lekarzem. Preparaty sprzedawane w sklepach internetowych, "zioła" są przeciwwskazane!

Lekarz w czasie anemii może zalecić:
1. przetoczenie koncentratu krwinek czerwonych (woreczek z czerwoną substancją), przy czym poziom hemoglobiny, przy którym przetoczenie jest konieczne, jest zmienny. Zaletę przetoczenia koncentratu krwinek czerwonych stanowi szybka poprawa poziomu hemoglobiny, wadę - pojawiające się reakcje uczuleniowe (wysypka, świąd skóry, duszność, spadek ciśnienia, a nawet wstrząs) oraz immunizacja, czyli powstawanie przeciwciał;
2. podskórne podawanie preparatów wspomagających wytwarzanie czerwonych krwinek (zalety: brak reakcji uczuleniowych towarzyszących przetoczeniom; wady: bardzo wysoka cena i powolny efekt - dopiero po kilku tygodniach).

Pamiętaj! Zgłaszając się do kontroli lub na przetoczenia, noś ze sobą numer PESEL oraz dokument potwierdzający Twoją grupę krwi. Preparaty do przetoczeń są pozyskiwane od honorowych dawców krwi, poproś rodzinę lub znajomych o oddanie krwi (w Centrum Krwiodawstwa i Krwiolecznictwa).

 

LEUKOPENIA - spadek liczby białych krwinek

Krwinki białe (leukocyty) biorą udział w obronie naszego organizmu przed infekcjami (bakteryjnymi, grzybiczymi), w tym bronią nas przed drobnoustrojami bytującymi na skórze, w przewodzie pokarmowym czy układzie oddechowym w warunkach fizjologicznych.

Podział i funkcje składników białych krwinek:

Krwinki białe ( leukocyty)

Norma: 4,5-11x103/ml

Leukopenia: przy WBC (leukocytach) < 2x103/ml

Neutrofile = granulocyty (ok. 70%)

Norma: 1,6-7,5 x103/ml

Limfocyty (ok. 30%)

Norma:1,5-4,5 x103/ml    

Działanie: "obrona pierwszej linii"

odporność nieswoista

Działanie: "obrona drugiej linii"

odporność z wytworzeniem przeciwciał

Neutropenia: NEUT < 1x103/ml

Agranulocytoza: NEUT < 0,2x103/ml

 

 

Ze spadkiem liczby białych krwinek mamy do czynienia:

1. po chemioterapii, która powoduje przejściowe uszkodzenie szpiku. Początek spadku następuje zazwyczaj po 6-12 dniach od pierwszego dnia chemioterapii, ustępuje on natomiast zazwyczaj po 1-10 dniach (po bardzo silnej chemioterapii może trwać znacznie dłużej) - trudno przewidzieć, u którego chorego będzie większy spadek wartości- jest to sprawa indywidualna.
2. przy zajęciu szpiku przez chorobę nowotworową również możemy mieć niskie wartości morfologii.

Postępowanie w wypadku spadku liczby białych krwinek, czyli leukopenii

Unikanie infekcji poprzez unikanie przebywania w dużych skupiskach ludzkich (środki transportu miejskiego, kościoły, sklepy, szkoły, kina, przedszkola, teatry, sale koncertowe), unikanie osób przeziębionych, w tym nawet członków własnej rodziny i dzieci.

W przychodni lekarskiej należy używać maseczki chirurgicznej (nie chroni w 100% przed zakażeniem, musi być często zmieniana!). Należy ograniczyć odwiedziny do absolutnego minimum, w szpitalu nie wchodzić do boksów chorych z niskimi wartościami.

Konieczne jest rygorystyczne przestrzeganie zasad higieny osobistej: przynajmniej 1x dziennie prysznic całego ciała, częste podmywanie okolic intymnych ciepłą wodą i mydłem, zmiana ubrania, w tym piżamy 3x w tygodniu (najlepiej rzeczy bawełniane prane w wysokiej temperaturze), zmiana pościeli 1x w tygodniu, bardzo dokładne mycie rąk po skorzystaniu z toalety (do wycierania rąk najlepiej stosować ręczniki jednorazowe), osobny pokój do spania i przebywania.

Higiena jamy ustnej: mycie zębów bardzo miękką szczoteczką (w aptekach dostępne są szczoteczki przeznaczone dla chorych po zabiegach stomatologicznych), płukanie ust po każdym posiłku łagodnym odkażającym środkiem stomatologicznym, chlorheksydyną lub Cola Light, nieużywanie protez.

Dieta lekkostrawna i pasteryzowana - nie wolno spożywać mleka, jogurtów, kefirów, surowych soków, surowych warzyw i owoców, śledzi. Można spożywać serki homogenizowane, soki z kartonu (świeżo otwarte), potrawy gotowane, potrawy z mikrofalówki.

Infekcje w okresie leukopenii

Chory w okresie leukopenii może mieć praktycznie każdą infekcję: od błahych, np. katar, po ciężkie, jak zapalenie płuc, zapalenie jelit, zapalenie dróg moczowych, aż po bardzo ciężkie (sepsa). Wystąpić mogą też infekcje rzadko spotykane wśród zdrowych ludzi, np. zapalenie śluzówek jamy ustnej, zapalenie żył, zapalenie żylaków odbytu, jednak większość chorych przechodzi leczenie bez powikłań lub z lekkimi infekcjami. Należy jednak pamiętać, że im niższe wartości białych krwinek, tym groźniejsza może być infekcja. W agranulocytozie chory zupełnie nie ma odporności.

W przypadku niskich poziomów leukocytów oraz gorączki 38 stopni lub wymiotów, biegunki czy złego samopoczucia należy natychmiast zgłosić się do lekarza (w nocy na Izbę Przyjęć)!

Farmakologiczne leczenie leukopenii: dostępne są granulocytarne czynniki wzrostu, które przyspieszają produkcję białych krwinek (Neupogen, Granocyte, Neulasta), przy ich stosowaniu mogą wystąpić bardzo silne bóle kostne; należy ustalić, jakie leki przeciwbólowe mogą być wówczas stosowane (bóle te występują w różnym nasileniu i są przemijające). Nie można przetoczyć białych krwinek - trzeba czekać, aż organizm sam się zregeneruje.

 

NISKI POZIOM PŁYTEK KRWI

Płytki krwi (PLT) = trombocyty odpowiadają za krzepnięcie krwi.
Prawidłowy poziom płytek: 150-450 x 103/ul
Bardzo niski poziom płytek może doprowadzić do krwawień z dziąseł, nosa, przewodu pokarmowego, dróg moczowych czy centralnego systemu nerwowego. Zagrażające życiu są przeważnie bardzo niskie poziomy płytek - poniżej 20000/ul. Przy poziomie płytek powyżej 50000 /ul krwawienia są bardzo rzadkie (chyba, że istnieje jakaś dodatkowa przyczyna).

Zalecenia w przypadku małopłytkowości

1. Należy zwracać uwagę na krwawienie, np. przedłużające się krwawienie miesięczne. Zwracać uwagę na skórę na podudziach i podniebieniu, czy nie pojawiają się małe czerwone kropki lub siniaki (tzw. skaza małopłytkowa).
2. Unikać urazów (np. upadki po nagłym wstaniu z łóżka, sporty).
3. Przy bardzo niskich wartościach płytek unikać transportu (trzeba zgłosić się do najbliższego szpitala, zamiast jechać np. 150 km do Kliniki), należy zdawać sobie sprawę z tego, że podczas jazdy samochodem, pas bezpieczeństwa nawet przy "normalnym" hamowaniu może stanowić zagrożenie dla chorego.

Leczenie małopłytkowości po chemioterapii

Nie ma preparatów, które wspomagałyby produkcję płytek. Dostępne są, podawane dożylnie, preparaty krwinek płytkowych pozyskiwane z krwi honorowych dawców (mają kolor żółty, ponieważ nie zawierają krwinek czerwonych). Ich wadą jest możliwość wystąpienia objawów uczuleniowych (wysypka, duszność), dlatego po zakończeniu wlewu należy odczekać w szpitalu około 1 godziny; przetoczenie pomaga na krótko: 1-7 dni.

 

JAK CZĘSTO NALEŻY WYKONYWAĆ BADANIE MORFOLOGII KRWI

Tak często, jak zaleci lekarz.
W przypadku infekcji, skazy krwotocznej lub złego samopoczucia, przed kolejną chemioterapią.
Tym częściej, im silniejsza jest chemioterapia.

 

WIZYTY U STOMATOLOGA W TRAKCIE CHEMIOTERAPII

Zabiegi stomatologiczne mogą być wykonywane tylko w okresie prawidłowych wartości białych krwinek i płytek krwi, często pod osłoną antybiotyków. Należy poprosić lekarza prowadzącego o opinię i ewentualne zaświadczenie.

 

WIĘKSZOŚĆ CHORYCH PRZECHODZI CHEMIOTERAPIĘ BEZ POWAŻNYCH POWIKŁAŃ

 

lek. med. Dorota Krochmalczyk
Klinika Hematologii CM UJ, Kraków

ulotka Chloniak to diagnoza

Leczenie chłoniaków

Ważne dla pacjentów

Warto wiedzieć

Warto przeczytać

Rak wolny od bólu

Czy rak musi boleć? Dowiedz się gdzie leczyć ból, skorzystaj z praktycznych porad, skontaktuj się z ekspertem.

Dowiedz się więcej.

Tel 800 - 493 - 494 - Bezpłatna Infolinia Polskiej Unii Onkologii

Telefon czynny jest od poniedziałku do czwartku w godzinach 16.00- 19.00. 

Dowiedz się więcej.

Kampania Chłoniak może dotknąć każdego!

ANKIETA BIURA RZECZNIKA PRAW PACJENTA

Problemy młodych pacjentów związanych z koniecznością przejścia po ukończeniu 18 r.ż. spod opieki pediatrycznej do systemu opieki zdrowotnej dla osób dorosłych. Dowiedz się więcej.

Spotkania z Przebiśniegami

W każdy pierwszy wtorek miesiąca zapraszamy na spotkania z przedstawicielami Stowarzyszenia, które odbywają się przy ul. Kopernika 27 w Krakowie (budynek Ogrodu Botanicznego) w godzinach od 18.00 do 20.00.

Co Polacy wiedzą o chłoniakach?

Stowarzyszenie Przyjaciół Chorych na Chłoniaki „Przebiśnieg” sprawdziło stan wiedzy Polaków o chłoniakach. Okazuje się, że ponad 50 proc. ankietowanych nie znało objawów chłoniaków.Co Polacy wiedzą o chłoniakach?

 

WTC 50x100

 

roche

 

fundacja aleksandrowicza small

 

szpital

 

onkologia

 

hematoonkologia.pl